De symboliek van de klaproos

De klaproos (poppy) of Papaver somniferum

 

De klaproos werd na de Eerste Wereldoorlog een symbool van herdenking voor gesneuvelde soldaten en hoop op een vreedzame toekomst. Het op de kleding dragen van de poppy als Brits symbool van herinnering begon curieus genoeg bij een Amerikaanse, Moina Michael, die geïnspireerd werd door het gedicht van de Canadese arts John McCrae uit 1915:

'In Flanders' fields the poppies blow

Between the crosses, row on row'

voor het hele gedicht zie
https://www.britishlegion.org.uk/get-involved/remembrance/in-flanders-field

Een tweede bron is de Franse Anna Guérin die poppies naar het Verenigd Koninkrijk bracht die gemaakt waren door Franse huisvrouwen om fondsen te werven voor kinderen in de getroffen gebieden. De vraag was al snel zo groot dat in Schotland voor de fabricage een heuse fabriek gesticht werd door Lady Haig, de vrouw van Field Marshal Sir Douglas Haig, commandant van de Britse legers aan het westfront.

Het Earl Haig Fund, verkoopt elk jaar vanaf begin november remembrance-poppies om in het knoopsgat te dragen en om kransen van te maken. Tegenwoordig niet meer van plastic maar van gerecycelde koffiebekertjes. Elk jaar 2 miljoen poppies en 38.000 kransen.

 

Mijn eigen poppy, nog wel met plastic

Op remembrance sunday (de zondag het dichtst bij 11 november) komt de Cenotaph in Londen vol te liggen met herinneringskransen van poppies, geplaatst door een onafzienbare rij veteranenorganisaties die langs de Cenotaph lopen in een march-past, in een tempo van 116 tot 120 paces to the minute.

 

 De cenotaph in Whitehall, Londen. Een cenotaph is een monument voor gesneuvelde strijders die elders een graf hebben gevonden of vermist zijn.

De klaproos is dus het symbool van de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Of moet ik poppy zeggen, want het is toch vooral een Britse aangelegenheid. Hoewel, zelfs de Fransen lijken de klaproos omarmd te hebben als symbool voor hun gesneuvelden. Ze hadden ooit de korenbloem. Op de Chemin des Dames was een korenbloem-route, maar dat is nu een klaproos-route geworden. Het Franse woord voor korenbloem is 'bleuet', en bleuet is ook de benaming voor de jonge soldaten van 1917 die een jaar voor hun eigenlijke opkomstdatum werden opgeroepen om de tekorten in het leger aan te vullen, en die vooral op de Chemin des Dames sneuvelden. Daar staat een standbeeld van zo’n bleuet die een hand geeft aan een Marie-Louise uit het leger van Napoleon. Ook Napoleon had behoefte aan meer soldaten, en terwijl hij zelf zijn veldslagen uitvocht contracteerde zijn vrouw een nieuwe lichting rekruten, vandaar dat ze haar naam als bijnaam kregen. Niet dat de Fransen de korenbloem helemaal achter zich hebben gelaten, in de Caverne du Dragon zijn nog volop korenbloem souvenirs te koop:

 Korenbloem souvenirs in het winkeltje van de Caverne du Dragon, Chemin des Dames

Klaproos wenskaarten

Niet iedereen brengt de klaproos meteen in verband met de oorlog. Je kan ook gewoon een onschuldig Hallfords wenskaartje naar iemand sturen met zo’n mooi rood bloemetje er op. Of een wenskaartje van de hartstichting die de rode bloem laat verwijzen naar bloed, net zoals de monumentale kroonluchter met klaprozen, aangevuld met hartjes, bij de afdeling cardiologie in het UMCG. In de filialen van grootgrutter Albert Heijn zijn servetjes te koop waarop de klaproos en de korenbloem samen staan afgebeeld. Toeval? Ongetwijfeld, want het is onwaarschijnlijk dat de servetjesfabrikant hierbij aan de Eerste Wereldoorlog heeft gedacht. Het dessin heet gewoon “veldboeket”.

 

 

 

Kroonluchter van klaprozen en hartjes in het Universitair Medisch Centrum Groningen 

 

Servetjes van Albert Heijn met klaprozen en korenbloemen

 

Oorsprong van de symboliek

Waar vindt die klaproos zijn oorsprong? Veel gehoorde verklaringen die het rood van de klaproos in verband brengen met het vergoten bloed van de slachtoffers van de oorlog, of het feit dat de klaproos als eerste ging bloeien in het verwoeste landschap van Vlaanderen, zijn leuk verzonnen, maar dat is slechts achteraf.

 

Papaver

Voor de echte oorsprong moeten we terug naar de Griekse mythologie. Het gaat eigenlijk niet alleen om de bloeiende klaproos maar ook om de papaverbol, de Papaver somniferum. Papaver is het attribuut van de Griekse god Hypnos (bij de Romeinen Somnus genoemd), de god van de (eeuwigdurende) slaap, en zijn tweelingbroer Thanatos, de god van de dood, zonen van Nyx, de godin van de nacht. Hypnos vinden we terug bij meerdere auteurs van de klassieke oudheid. Ovidius plaatst Hypnos, samen met onder andere Morpheus, een van zijn duizend zonen en god van de dromen, in een grot waardoor de slaapbrengende rivier de Lethe stroomt. Voor de grot groeien papavers en andere bedwelmende planten. “een diepe spelonk met voor de ingang een veld van welige papavers en niet te tellen kruiden, waar de welbedouwde nacht haar slaapdrank haalt om over duister land te sprenkelen”. Het gaat bij de papaver dus om de slaapverwekkende eigenschap. Het is de papaver die de gesneuvelde soldaten in een eeuwigdurende slaap brengt. De kortdurende bloeitijd van een klaproos symboliseert ook het korte, vroegtijdig afgebroken leven van de gesneuvelde soldaat.

 

Beelden van Hypnos met vleugels aan de slapen.

In de oorlog zijn het Hypnos en zijn broer Thanatos die de doden van het slagveld wegdragen. De twee zijn gevleugeld en in de funeraire kunst soms afgebeeld met een omgekeerde toorts, symbool van dood en vergankelijkheid. Hypnos heeft op afbeeldingen uit de oudheid vaak een krans van papavers op het hoofd. In de Germaanse mythologie zijn het de eveneens gevleugelde Walküren die de gesneuvelde helden van het slagveld begeleiden naar het Walhalla.

Afbeelding op een Griekse vaas. De twee gevleugelde figuren Hypnos en Thanatos, de slaap en de dood, dragen de gesneuvelde Sarpedon weg van het slagveld van Troje.

 

Dezelfde scene maar dan uitgebeeld in brons. Handgreep van een cista (kostbaarhedenkistje)

 

Homerus en Vergilius beschrijven de dood als een 'diepe rust', een 'dodelijke slaap'. De begraafplaats is de plek waar men slaapt en wordt wel gezien als een ‘immense slaapzaal’ waar de slapende doden wachten op de wederopstanding. Het idee van de wederopstanding is in later eeuwen overgenomen in het Christelijke geloof. Luther noemde de dood een ‘diepe, sterke en zoete slaap’ en het graf een ‘rustbed’. Oud volksgeloof koesterde het idee dat de doden een onbeweeglijk, onzichtbaar en stil leven leiden, maar wel een leven dat even echt is als dat van de levenden.

 

Enkele moderne interpretaties van Hypnos :

 

 

Bronnen:
Moormann en Uitterhoeve; Van Achilles tot Zeus, de klassieke mythologie in de kunst
Impelluso; De natuur en haar symbolen
Ovidius; Metamorphosen boek XI
Beuchert; Symbolik der Pflanzen 
Jean-Claude Eger; Le sommeil et la mort dans la Grece antique
Encyclopedie sur la mort : https://agora.qc.ca/thematiques/mort/documents/sommeil_et_mort
Website van het Royal British Legion : https://www.britishlegion.org.uk

Marianne au pouvoir (Marianne aan de macht)

Marianne is de nationale personificatie van Frankrijk. Ze bekleedt een ereplaats in stadhuizen en rechtbanken. Op 14 juli, de nationale feestdag, als overal Franse vlaggen wapperen, zien we ook overal Marianne. Ze is de allegorische voorstelling van de republiek Frankrijk sinds de Franse revolutie. Een exact moment is er niet, het kan 1898 zijn of 1892 of nog anders, samen met het ontstaan van de Franse rood-wit-blauwe driekleur, Liberté, Egalité, Fraternité. Marianne stond op dat moment voor Liberté, vrijheid. Tijdens de bestorming van de Bastille werden nog allerlei symbolen door elkaar gebruikt, maar langzamerhand kreeg Marianne met haar Frygische muts de overhand.

De eerste Franse republiek verdween met de komst van Napoleon. Er was nog een revolutie nodig om Frankrijk weer een republiek te maken, de Julirevolutie van 1830. Eugene Delacroix heeft deze strijd voor de vrijheid verbeeld op zijn beroemde schilderij: "La Liberté guidant le peuple" De vrijheid leidt het volk. Marianne, het nationale symbool van Frankrijk en met enorme vlag, is omringd door revolutionairen uit alle standen van de bevolking.

Wie is Marianne ?

Een vrouwelijk personage dat symbool staat voor een land is niet uniek. Duitsland heeft zijn Germania, Beieren heeft Bavaria, Engeland heeft Britannia en zelfs Nederland heeft een Nederlandse maagd. Maar deze vrouwen spelen een ondergeschikte rol in een monarchie. De Nederlandse maagd wordt bijna altijd vergezeld van een leeuw, symbool van kracht, moed en dominantie (zie ook het monument op Plein 1813, hoewel er destijds veel kritiek was op deze slappe, ingedutte leeuw). Frankrijk heeft nog wel een haan, de Coq Gaulois, symbool van waakzaamheid, maar de haan heeft heraldisch gezien geen betekenis en moet het afleggen tegen de leeuwen en adelaars van de omringende landen.

Marianne wordt meestal afgebeeld met een Frygische muts. Een oud symbool dat al sinds de Romeinen staat voor Vrijheid. Er zijn ook Mariannes met een diadeem, een lauwerkrans, een kroon of zelfs een helm, afhankelijk van de periode of de context. De muts werd soms als te streng ervaren of te veel verbonden met linkse politiek. Maar de uitvoeringen met de rode Frygische muts hebben wel de overhand, al dan niet met een rood-wit-blauwe cocarde aan de zijkant.

Van oorsprong was Marianne symbool voor Vrijheid, later voor de Republiek Frankrijk en nu voor alles wat Frans is, de Franse staat in zijn algemeenheid. Pas in 1849 kreeg Marianne een min of meer officiële status als symbool voor Frankrijk. Hoewel nog steeds niet wettelijk vastgelegd vinden we Marianne steeds vaker terug in uitingen van de Franse overheid. De Franse ministeries gebruiken een Marianne als hun logo:

 

Marianne op onderscheidingen

 

Links een medaille met Frygische muts, voor vrijwilligers in de rangen van de bataljons die deelnamen aan de bestorming van de Bastille. Rechts een Legion d'Honneur uit de periode van de IIIe republiek (1870-1951) met in het medaillon een Marianne zonder muts maar met lauwerkrans.
Tijdens het tweede keizerrijk onder Napoleon III dat hieraan voorafging, was Marianne verboden. Het republikeinse symbool was in strijd met het keizerrijk en werd gezien als een symbool van verzet.

 

Marianne tijdens en na de Eerste Wereldoorlog

De iconografie van de Eerste Wereldoorlog is enorm. Marianne is terug te vinden in de pers, op ansichtkaarten en op affiches. Haar afbeelding, met een Frygische muts op het hoofd, was overal te zien, op munten en postzegels, standbeelden op openbare pleinen en bustes in gemeentehuizen, allegorieën in lovende persillustraties, enz. Ze verscheen onder meer op affiches die oproepen om te tekenen voor oorlogsleningen. Voor de overwinning, voor de driekleur, de overwinning is aan ons. Op het middelste affiche vermorzelt Marianne in haar linker hand een Duitse adelaar. Was Marianne oorspronkelijk symbool van Vrijheid, tijdens de oorlog verschuift dat in de richting van de Overwinning, la Victoire.

Op deze drie patriottische ansichtkaarten zien we Marianne met twee meisje, de ene in de streekdracht van de Elzas, met grote zwarte strik in het haar, de andere in de dracht van Lotharingen. Het terugkrijgen van Elzas en Lotharingen, de gebieden die Duitsland had geannexeerd na de oorlog van 1870, was voor Frankrijk een van de grote oorlogsdoelen tijdens de Eerste Wereldoorlog. De revanchegedachte was al die jaren hoog gehouden en Marianne onderstreept dat nog eens. Alsace-Lorraine Françaises pour toujours.

 

Bondgenootschappen tijdens de oorlog. België, Engeland, Amerika en Rusland

 

 Een afbeelding van Marianne, gebeeldhouwd door een Franse soldaat in een steengroeve bij Confrécourt. De soldaten gebruikten tijdens de Eerste Wereldoorlog de steengroeves als schuilplaats, en hebben veel inscripties en beeldhouwwerkjes vervaardigd in de makkelijk te bewerken zachte zandsteen.

 

Na de oorlog verschenen overal monumenten ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de oorlog, de "Monuments aux Morts". Alle gemeenten in Frankrijk, op één na, hebben een Monument aux Morts, maar slechts een klein aantal daarvan heeft een Marianne. Dat heeft ook te maken met de kosten van een monument. Veel kleine, arme gemeenten konden zo vlak na de oorlog geen Marianne of Poilu betalen en kozen voor een eenvoudige obelisk.

De afbeelding midden boven is het monument in de plaats Guines. Deze Marianne had oorspronkelijk een zwaard in haar hand waarmee ze een Duitse adelaar doorboorde. Dat werd in de Tweede Wereldoorlog vernield door de Duitsers en nu is er na restauratie een lauwerkrans van gemaakt. Rechtsonder een nogal hysterisch ogende Marianne binnen in de Arc de Triomphe, die ook wel wat van een Jeanne d'Arc weg heeft.

 

Drie WO1 Mariannes, met Frygische muts, lauwerkrans en helm.

 

Er zijn vele albums te vullen met ansichtkaarten van heroïsche, strijdbare of troostende Mariannes:

Munten en postzegels

Marianne is nog steeds alom aanwezig in de Franse samenleving.
Bustes in gemeentehuizen

Zo maar een paar voorbeelden. Er zijn er nog veel meer

Het lijkt wel alsof elke nieuwe president van Frankrijk ook weer een nieuwe Marianne kiest waar dan een postzegel van gemaakt wordt. Marianne postzegels in het tijdperk Macron:

Marianne krijgt een gezicht

Het gezicht van Marianne was altijd anoniem, tot aan 1969, toen voor het eerst bekende Françaises figureerden als Marianne, te beginnen met Brigitte Bardot, gevolgd door Mireille Mathieu, Catherine Deneuve en nog een rij andere celebrities. Een verkiezing in 1999 onder 36.000 burgemeesters van Franse steden en dorpen, heeft Laetitia Casta uitgeroepen tot het nieuwe gezicht van de Republiek Frankrijk.

 

 

Dat was in 2000 maar in 2003 kwam er al weer een nieuwe kandidaat, de presentatrice Evelyne Thomas. Links Leatitia, rechts Evelyne.

Intussen zijn er ook stemmen die pleiten voor een zwarte Marianne. De burgemeester van Fremainville zei hierover dat het een symbool is dat staat voor Vrijheid, maar niet als vertegenwoordiging voor de Republiek. Het beeld rechts heeft hij uit de trouwzaal van zijn gemeentehuis laten verwijderen en vervangen door een klassieke buste. “Deze zwarte sculptuur was een Marianne van de vrijheid, geen Marianne van de Republiek. Ze vertegenwoordigde weliswaar iets, maar niet de Republiek.” 

 

De figuur Marianne blijft natuurlijk niet beperkt tot bustes. Er zijn tal van kunstenaars die moderne Marianne-schilderijen hebben gemaakt. Christof Monnin heeft meerdere moderne en dynamische Mariannes geschilderd, steeds in net iets afwijkende versies, die vrijwel allemaal hun weg hebben gevonden naar gemeentehuizen.

Meer moderne Mariannes

 

 

 

De geschiedenis van Marianne is uitvoerig bestudeerd en opgeschreven in het drieluik van de Franse historicus Maurice Agulhon.

Marianne au combat 1789-1880
Marianne au pouvoir 1880-1914
Les Métamorphoses de Marianne 1914-2000