De symboliek van de klaproos

De klaproos (poppy) of Papaver somniferum

 

De klaproos werd na de Eerste Wereldoorlog een symbool van herdenking voor gesneuvelde soldaten en hoop op een vreedzame toekomst. Het op de kleding dragen van de poppy als Brits symbool van herinnering begon curieus genoeg bij een Amerikaanse, Moina Michael, die geïnspireerd werd door het gedicht van de Canadese arts John McCrae uit 1915:

'In Flanders' fields the poppies blow

Between the crosses, row on row'

voor het hele gedicht zie
https://www.britishlegion.org.uk/get-involved/remembrance/in-flanders-field

Een tweede bron is de Franse Anna Guérin die poppies naar het Verenigd Koninkrijk bracht die gemaakt waren door Franse huisvrouwen om fondsen te werven voor kinderen in de getroffen gebieden. De vraag was al snel zo groot dat in Schotland voor de fabricage een heuse fabriek gesticht werd door Lady Haig, de vrouw van Field Marshal Sir Douglas Haig, commandant van de Britse legers aan het westfront.

Het Earl Haig Fund, verkoopt elk jaar vanaf begin november remembrance-poppies om in het knoopsgat te dragen en om kransen van te maken. Tegenwoordig niet meer van plastic maar van gerecycelde koffiebekertjes. Elk jaar 2 miljoen poppies en 38.000 kransen.

 

Mijn eigen poppy, nog wel met plastic

Op remembrance sunday (de zondag het dichtst bij 11 november) komt de Cenotaph in Londen vol te liggen met herinneringskransen van poppies, geplaatst door een onafzienbare rij veteranenorganisaties die langs de Cenotaph lopen in een march-past, in een tempo van 116 tot 120 paces to the minute.

 

 De cenotaph in Whitehall, Londen. Een cenotaph is een monument voor gesneuvelde strijders die elders een graf hebben gevonden of vermist zijn.

De klaproos is dus het symbool van de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Of moet ik poppy zeggen, want het is toch vooral een Britse aangelegenheid. Hoewel, zelfs de Fransen lijken de klaproos omarmd te hebben als symbool voor hun gesneuvelden. Ze hadden ooit de korenbloem. Op de Chemin des Dames was een korenbloem-route, maar dat is nu een klaproos-route geworden. Het Franse woord voor korenbloem is 'bleuet', en bleuet is ook de benaming voor de jonge soldaten van 1917 die een jaar voor hun eigenlijke opkomstdatum werden opgeroepen om de tekorten in het leger aan te vullen, en die vooral op de Chemin des Dames sneuvelden. Daar staat een standbeeld van zo’n bleuet die een hand geeft aan een Marie-Louise uit het leger van Napoleon. Ook Napoleon had behoefte aan meer soldaten, en terwijl hij zelf zijn veldslagen uitvocht contracteerde zijn vrouw een nieuwe lichting rekruten, vandaar dat ze haar naam als bijnaam kregen. Niet dat de Fransen de korenbloem helemaal achter zich hebben gelaten, in de Caverne du Dragon zijn nog volop korenbloem souvenirs te koop:

 Korenbloem souvenirs in het winkeltje van de Caverne du Dragon, Chemin des Dames

Klaproos wenskaarten

Niet iedereen brengt de klaproos meteen in verband met de oorlog. Je kan ook gewoon een onschuldig Hallfords wenskaartje naar iemand sturen met zo’n mooi rood bloemetje er op. Of een wenskaartje van de hartstichting die de rode bloem laat verwijzen naar bloed, net zoals de monumentale kroonluchter met klaprozen, aangevuld met hartjes, bij de afdeling cardiologie in het UMCG. In de filialen van grootgrutter Albert Heijn zijn servetjes te koop waarop de klaproos en de korenbloem samen staan afgebeeld. Toeval? Ongetwijfeld, want het is onwaarschijnlijk dat de servetjesfabrikant hierbij aan de Eerste Wereldoorlog heeft gedacht. Het dessin heet gewoon “veldboeket”.

 

 

 

Kroonluchter van klaprozen en hartjes in het Universitair Medisch Centrum Groningen 

 

Servetjes van Albert Heijn met klaprozen en korenbloemen

 

Oorsprong van de symboliek

Waar vindt die klaproos zijn oorsprong? Veel gehoorde verklaringen die het rood van de klaproos in verband brengen met het vergoten bloed van de slachtoffers van de oorlog, of het feit dat de klaproos als eerste ging bloeien in het verwoeste landschap van Vlaanderen, zijn leuk verzonnen, maar dat is slechts achteraf.

 

Papaver

Voor de echte oorsprong moeten we terug naar de Griekse mythologie. Het gaat eigenlijk niet alleen om de bloeiende klaproos maar ook om de papaverbol, de Papaver somniferum. Papaver is het attribuut van de Griekse god Hypnos (bij de Romeinen Somnus genoemd), de god van de (eeuwigdurende) slaap, en zijn tweelingbroer Thanatos, de god van de dood, zonen van Nyx, de godin van de nacht. Hypnos vinden we terug bij meerdere auteurs van de klassieke oudheid. Ovidius plaatst Hypnos, samen met onder andere Morpheus, een van zijn duizend zonen en god van de dromen, in een grot waardoor de slaapbrengende rivier de Lethe stroomt. Voor de grot groeien papavers en andere bedwelmende planten. “een diepe spelonk met voor de ingang een veld van welige papavers en niet te tellen kruiden, waar de welbedouwde nacht haar slaapdrank haalt om over duister land te sprenkelen”. Het gaat bij de papaver dus om de slaapverwekkende eigenschap. Het is de papaver die de gesneuvelde soldaten in een eeuwigdurende slaap brengt. De kortdurende bloeitijd van een klaproos symboliseert ook het korte, vroegtijdig afgebroken leven van de gesneuvelde soldaat.

 

Beelden van Hypnos met vleugels aan de slapen.

In de oorlog zijn het Hypnos en zijn broer Thanatos die de doden van het slagveld wegdragen. De twee zijn gevleugeld en in de funeraire kunst soms afgebeeld met een omgekeerde toorts, symbool van dood en vergankelijkheid. Hypnos heeft op afbeeldingen uit de oudheid vaak een krans van papavers op het hoofd. In de Germaanse mythologie zijn het de eveneens gevleugelde Walküren die de gesneuvelde helden van het slagveld begeleiden naar het Walhalla.

Afbeelding op een Griekse vaas. De twee gevleugelde figuren Hypnos en Thanatos, de slaap en de dood, dragen de gesneuvelde Sarpedon weg van het slagveld van Troje.

 

Dezelfde scene maar dan uitgebeeld in brons. Handgreep van een cista (kostbaarhedenkistje)

 

Homerus en Vergilius beschrijven de dood als een 'diepe rust', een 'dodelijke slaap'. De begraafplaats is de plek waar men slaapt en wordt wel gezien als een ‘immense slaapzaal’ waar de slapende doden wachten op de wederopstanding. Het idee van de wederopstanding is in later eeuwen overgenomen in het Christelijke geloof. Luther noemde de dood een ‘diepe, sterke en zoete slaap’ en het graf een ‘rustbed’. Oud volksgeloof koesterde het idee dat de doden een onbeweeglijk, onzichtbaar en stil leven leiden, maar wel een leven dat even echt is als dat van de levenden.

 

Enkele moderne interpretaties van Hypnos :

 

 

Bronnen:
Moormann en Uitterhoeve; Van Achilles tot Zeus, de klassieke mythologie in de kunst
Impelluso; De natuur en haar symbolen
Ovidius; Metamorphosen boek XI
Beuchert; Symbolik der Pflanzen 
Jean-Claude Eger; Le sommeil et la mort dans la Grece antique
Encyclopedie sur la mort : https://agora.qc.ca/thematiques/mort/documents/sommeil_et_mort
Website van het Royal British Legion : https://www.britishlegion.org.uk

Toch een kroonluchter

Het is lang geleden dat ik voor het laatst iets geschreven heb over de vorderingen in huis. Ik had even een aansporing nodig. Die kwam dit weekend in de vorm van een oude schoolkameraad die ik meer dan 30 jaar niet had gezien en die me kwam opzoeken. Dan besef je weer eens wat je gedaan hebt en wat je nu aan het doen bent. Daarom wat achterstand inhalen.
Ik heb uiteindelijk mijn kroonluchter toch maar zelf gemaakt. Ik kon niets kopen dat ook maar in de verte leek op wat ik wilde hebben, dus dan zit er niets anders op.
Even een paar woorden over de constructie en de bouw. Niet dat ik verwacht dat iemand hem wil nabouwen maar mocht dit toch het geval zijn dan moet hij of zij maar even contact opnemen voor een meer gedetailleerde beschrijving. Alleen al het uitzoeken welke materialen geschikt zijn is een hele onderneming.

De hoogte is 1.30 meter, de lengte/breedte ongeveer 2.00 bij 1.80 meter. Er zitten 26 led lampjes in van 12 Volt, 1,3 Watt en het geheel is met een afstandbediening dimbaar. Ik ben begonnen met een PVC buis van 75 mm. Daar zijn gaatjes in geboord waar draden doorheen steken. Naar elke bloem gaan 3 draden, 2 draden (installatiedraad 1,5 en 2,5 mm2) die meteen gebruikt worden voor de stroomtoevoer en 1 stevige ijzerdraad die de eigenlijke constructie vormt. Hier en daar nog een extra ijzerdraad voor ondersteuning en om te voorkomen dat een tak gaat kantelen. Er zijn ook nog sprieten die zo maar de ruimte in steken. Ze vervullen alleen een rol in de vormgeving.

De stroomvoerende draden komen allemaal samen binnen in de buis. Dat zijn er twee per lampje dus in totaal 52 draden en het is een heel gepruts om dat allemaal met lasdoppen met elkaar te verbinden tot er uiteindelijk twee overblijven die naar boven doorgaan. Het bovendeel, waar de lamp aan hangt, is een metalen tafelpoot die met een centreerring in de buis gemonteerd is.
Aan de uiteinden van de draden komt een fitting. Dit zijn G4 fittingen waar lampjes in gaan met twee dunne pennetjes. Elke fitting zit in een PVC buisje die op de maat van de fitting uitgeboord is. Na het solderen van de draden aan de fitting heb ik de buisjes volgegoten met 2 componenten epoxy zodat er niets meer mee kan gebeuren en er geen kortsluiting kan ontstaan.
Al het lastige werk was daarmee gedaan. Na het dicht maken van de buis kon hij rondom zwart worden gespoten. Dat moest bij mij op het dak. Nog een hele toer om het grote gevaarte door een deur heen, trap op en door het dakluik te krijgen. Maar in dit stadium is alles nog redelijk flexibel en buigbaar. Ik heb er zes spuitbussen zwart op leeggespoten. Het meeste gaat er naast of waait weg.

Het maken van de bloembladen. De bloemen zijn van karton. Het oude vertrouwde etalagekarton voldeed het beste. Eerst zijn de rechthoekige vellen in het midden voorzien van een gat van 19 mm, de maat van de PVC buisjes waar  de bloem later omheen gaat. Dan op 4, 5 of 6 plaatsen ingeknipt naar het middelpunt toe. De delen een paar millimeter over elkaar gelijmd met houtlijm en na droging rondom in een leuk vormpje geknipt. Er zijn geen twee bloemen hetzelfde. Als laatste het gat in het centrum nog verstevigd met een lexaan ringetje want ik was bang dat het toch te zwak zou worden.

Bij de afwerking heb ik structuur aangebracht met moulding paste, dat ik tot mijn verbazing gewoon hier in Schoonhoven kon kopen bij de hobbywinkel. Dit zorgt voor reliëflijntjes die van het centrum naar de rand lopen. Het reliëf camoufleert meteen de plakranden. Rood afgewerkt met een felle rode acrylverf. Ik heb hier en daar ook nog wat wit gebruikt maar achteraf had ik dat net zo goed niet kunnen doen want het effect is minimaal. In het hart van de bloem een kleine zwarte veeg gegeven met de spuitbus, om de overgang naar de zwarte lampfitting wat natuurlijker te maken.

Als ik het zo opschrijf is het eigenlijk vrij simpel. In werkelijkheid heb ik meer dan een maand geploeterd om het zo te krijgen en ben ik op onderdelen ook wel eens opnieuw begonnen. Maar dan heb je ook wel een kroonluchter van formaat die de grote ruimte in de nok van het huis goed uitvult. Ook de hoeveelheid licht is goed, dat was toch een gok want ik had geen idee vooraf.
Intussen heeft een nieuw verlichtingsproject zich aangediend. Een stelsel van 14 verlichtingsbollen in de huiskamer. Waarover later meer.