De symboliek van de klaproos

De klaproos (poppy) of Papaver somniferum

 

De klaproos werd na de Eerste Wereldoorlog een symbool van herdenking voor gesneuvelde soldaten en hoop op een vreedzame toekomst. Het op de kleding dragen van de poppy als Brits symbool van herinnering begon curieus genoeg bij een Amerikaanse, Moina Michael, die geïnspireerd werd door het gedicht van de Canadese arts John McCrae uit 1915:

'In Flanders' fields the poppies blow

Between the crosses, row on row'

voor het hele gedicht zie
https://www.britishlegion.org.uk/get-involved/remembrance/in-flanders-field

Een tweede bron is de Franse Anna Guérin die poppies naar het Verenigd Koninkrijk bracht die gemaakt waren door Franse huisvrouwen om fondsen te werven voor kinderen in de getroffen gebieden. De vraag was al snel zo groot dat in Schotland voor de fabricage een heuse fabriek gesticht werd door Lady Haig, de vrouw van Field Marshal Sir Douglas Haig, commandant van de Britse legers aan het westfront.

Het Earl Haig Fund, verkoopt elk jaar vanaf begin november remembrance-poppies om in het knoopsgat te dragen en om kransen van te maken. Tegenwoordig niet meer van plastic maar van gerecycelde koffiebekertjes. Elk jaar 2 miljoen poppies en 38.000 kransen.

 

Mijn eigen poppy, nog wel met plastic

Op remembrance sunday (de zondag het dichtst bij 11 november) komt de Cenotaph in Londen vol te liggen met herinneringskransen van poppies, geplaatst door een onafzienbare rij veteranenorganisaties die langs de Cenotaph lopen in een march-past, in een tempo van 116 tot 120 paces to the minute.

 

 De cenotaph in Whitehall, Londen. Een cenotaph is een monument voor gesneuvelde strijders die elders een graf hebben gevonden of vermist zijn.

De klaproos is dus het symbool van de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Of moet ik poppy zeggen, want het is toch vooral een Britse aangelegenheid. Hoewel, zelfs de Fransen lijken de klaproos omarmd te hebben als symbool voor hun gesneuvelden. Ze hadden ooit de korenbloem. Op de Chemin des Dames was een korenbloem-route, maar dat is nu een klaproos-route geworden. Het Franse woord voor korenbloem is 'bleuet', en bleuet is ook de benaming voor de jonge soldaten van 1917 die een jaar voor hun eigenlijke opkomstdatum werden opgeroepen om de tekorten in het leger aan te vullen, en die vooral op de Chemin des Dames sneuvelden. Daar staat een standbeeld van zo’n bleuet die een hand geeft aan een Marie-Louise uit het leger van Napoleon. Ook Napoleon had behoefte aan meer soldaten, en terwijl hij zelf zijn veldslagen uitvocht contracteerde zijn vrouw een nieuwe lichting rekruten, vandaar dat ze haar naam als bijnaam kregen. Niet dat de Fransen de korenbloem helemaal achter zich hebben gelaten, in de Caverne du Dragon zijn nog volop korenbloem souvenirs te koop:

 Korenbloem souvenirs in het winkeltje van de Caverne du Dragon, Chemin des Dames

Klaproos wenskaarten

Niet iedereen brengt de klaproos meteen in verband met de oorlog. Je kan ook gewoon een onschuldig Hallfords wenskaartje naar iemand sturen met zo’n mooi rood bloemetje er op. Of een wenskaartje van de hartstichting die de rode bloem laat verwijzen naar bloed, net zoals de monumentale kroonluchter met klaprozen, aangevuld met hartjes, bij de afdeling cardiologie in het UMCG. In de filialen van grootgrutter Albert Heijn zijn servetjes te koop waarop de klaproos en de korenbloem samen staan afgebeeld. Toeval? Ongetwijfeld, want het is onwaarschijnlijk dat de servetjesfabrikant hierbij aan de Eerste Wereldoorlog heeft gedacht. Het dessin heet gewoon “veldboeket”.

 

 

 

Kroonluchter van klaprozen en hartjes in het Universitair Medisch Centrum Groningen 

 

Servetjes van Albert Heijn met klaprozen en korenbloemen

 

Oorsprong van de symboliek

Waar vindt die klaproos zijn oorsprong? Veel gehoorde verklaringen die het rood van de klaproos in verband brengen met het vergoten bloed van de slachtoffers van de oorlog, of het feit dat de klaproos als eerste ging bloeien in het verwoeste landschap van Vlaanderen, zijn leuk verzonnen, maar dat is slechts achteraf.

 

Papaver

Voor de echte oorsprong moeten we terug naar de Griekse mythologie. Het gaat eigenlijk niet alleen om de bloeiende klaproos maar ook om de papaverbol, de Papaver somniferum. Papaver is het attribuut van de Griekse god Hypnos (bij de Romeinen Somnus genoemd), de god van de (eeuwigdurende) slaap, en zijn tweelingbroer Thanatos, de god van de dood, zonen van Nyx, de godin van de nacht. Hypnos vinden we terug bij meerdere auteurs van de klassieke oudheid. Ovidius plaatst Hypnos, samen met onder andere Morpheus, een van zijn duizend zonen en god van de dromen, in een grot waardoor de slaapbrengende rivier de Lethe stroomt. Voor de grot groeien papavers en andere bedwelmende planten. “een diepe spelonk met voor de ingang een veld van welige papavers en niet te tellen kruiden, waar de welbedouwde nacht haar slaapdrank haalt om over duister land te sprenkelen”. Het gaat bij de papaver dus om de slaapverwekkende eigenschap. Het is de papaver die de gesneuvelde soldaten in een eeuwigdurende slaap brengt. De kortdurende bloeitijd van een klaproos symboliseert ook het korte, vroegtijdig afgebroken leven van de gesneuvelde soldaat.

 

Beelden van Hypnos met vleugels aan de slapen.

In de oorlog zijn het Hypnos en zijn broer Thanatos die de doden van het slagveld wegdragen. De twee zijn gevleugeld en in de funeraire kunst soms afgebeeld met een omgekeerde toorts, symbool van dood en vergankelijkheid. Hypnos heeft op afbeeldingen uit de oudheid vaak een krans van papavers op het hoofd. In de Germaanse mythologie zijn het de eveneens gevleugelde Walküren die de gesneuvelde helden van het slagveld begeleiden naar het Walhalla.

Afbeelding op een Griekse vaas. De twee gevleugelde figuren Hypnos en Thanatos, de slaap en de dood, dragen de gesneuvelde Sarpedon weg van het slagveld van Troje.

 

Dezelfde scene maar dan uitgebeeld in brons. Handgreep van een cista (kostbaarhedenkistje)

 

Homerus en Vergilius beschrijven de dood als een 'diepe rust', een 'dodelijke slaap'. De begraafplaats is de plek waar men slaapt en wordt wel gezien als een ‘immense slaapzaal’ waar de slapende doden wachten op de wederopstanding. Het idee van de wederopstanding is in later eeuwen overgenomen in het Christelijke geloof. Luther noemde de dood een ‘diepe, sterke en zoete slaap’ en het graf een ‘rustbed’. Oud volksgeloof koesterde het idee dat de doden een onbeweeglijk, onzichtbaar en stil leven leiden, maar wel een leven dat even echt is als dat van de levenden.

 

Enkele moderne interpretaties van Hypnos :

 

 

Bronnen:
Moormann en Uitterhoeve; Van Achilles tot Zeus, de klassieke mythologie in de kunst
Impelluso; De natuur en haar symbolen
Ovidius; Metamorphosen boek XI
Beuchert; Symbolik der Pflanzen 
Jean-Claude Eger; Le sommeil et la mort dans la Grece antique
Encyclopedie sur la mort : https://agora.qc.ca/thematiques/mort/documents/sommeil_et_mort
Website van het Royal British Legion : https://www.britishlegion.org.uk

Grand Tour deel 7 - Bergen op Zoom

Bergen op Zoom - Markiezenhof

Donderdag 12 juni

Een dag met hindernissen. De bus naar Rotterdam strandde al snel vanwege vastgelopen remmen. Het stonk verschrikkelijk naar verbrand rubber. Bijna een half uur moeten wachten op een andere bus. Op station Blaak was de verlichting boven de perrons uitgevallen en dat is niet handig voor een ondergronds station. In het duister bijna een half uur moeten wachten omdat ik de aansluiting natuurlijk miste door die kapotte bus. De treinrit verliep ook niet volgens plan. Vlak voor Roosendaal maakte de trein een noodstop. Daar stonden we dan in de weilanden. Mannen met gele hesjes liepen buiten de trein heen en weer. Bleek een aanrijding met een ree, gelukkig geen mens. De laatste keer iemand met een vuilniszak. Daarin de resten van de ree die ze tussen de wissel vandaan hadden moeten peuteren (conducteurstaal).

Afijn, meer dan een uur later dan gedacht dan toch Bergen op Zoom. Eerste indruk is: kleinschalig. Klopt ook wel want deze plaats is nog iets kleiner dan Gouda. Een mini treinstation met twee sporen en niet eens een elektronisch aankondigingenbord. Bij ons hebben zelfs de bushaltes meer te bieden.

vestingstad Bergen op Zoom

Het is markt vandaag, maar geen markt op een plein zoals te doen gebruikelijk. De markt bestaat uit een lange enkele rij kraampjes in een winkelstraat. Later zie ik dat het marktplein, dat er dus wel is, in beslag genomen wordt door terrassen die bij restaurants horen. Kwestie van prioriteit (lees geld). Op het terras van Grand Café de Bourgondiër koffie gedronken met een aardbeienversnapering er bij. Dat had geen enkele consistentie en viel uit elkaar zodra je er een vorkje in prikte. Een lepeltje was handiger geweest. Over het terras klinkt Spaanse gitaarmuziek; eigenaardige muziekkeuze. Of zou het iets met die Bourgondiërs te maken hebben.

zo maar een straatje

Bergen op Zoom is als stad niet heel bijzonder. Wel gezellig met veel eet en drinkgelegenheden, maar geen enkel interessant putdeksel bijvoorbeeld. Ook geen kleurthema. Alle straten lijken wel nieuw bestraat, zelfs die met kinderkopjes. De straten in het centrum zijn druk, het is dan ook een mooie zonnige dag, maar in de straatjes daarachter is geen kip. Ergens achteraf een monument, bestaande uit twee U vormen, waar medaillons van marmer in verwerkt zitten. De tekst op een infobord maakt duidelijk dat het 48 steensoorten zijn afkomstig uit de 48 herkomstlanden van de inwoners van de stad. Alle steensoorten worden met name genoemd, alleen een beetje jammer dat ze op het monument niet genummerd zijn dus welke steen komt waar vandaan en hoort bij welke nationaliteit? 

 

Woonzorgcentrum "Het Nieuwe ABG" heeft bijzondere gebogen schermen voor de gebouwen staan. Het is opgespannen doek waarop historisch afbeeldingen zijn geprint, maar heel groot. Drie of vier op een rij. Iemand van het personeel die langs liep zei "het kost een paar centen maar dan heb je ook wat". Het zal inderdaad niet goedkoop geweest zijn om dat neer te zetten, en dat voor de noodlijdende zorg.

 

Hoofdattractie van Bergen op Zoom is De Markiezenhof. Zo druk als het op straat was zo stil is het binnen in de Markiezenhof. Een suppoost zei: je hebt de ruimte vandaag, het is uitzonderlijk rustig. Hij begreep ook niet hoe dat kwam. Enige activiteit kwam van de voorbereidingen voor een bruiloft die later op de dag zou plaatsvinden.

 

Markiezenhof

Toch is het Markiezenhof zeker de moeite waard. Mooi gebouw, gevarieerde collectie, van oud historisch tot modern. Een bijzondere tijdelijke tentoonstelling was ingericht voor de schilder Joop Mijsbergen. Ik had nooit van de man gehoord maar was erg onder de indruk van zijn kleurgebruik in olieverfschilderijen en aquarellen. Het is al een wat oudere man dus met een enorm oeuvre. Ik denk dat er wel tussen de 30 en 40 werken hingen. Later bij de balie een boekje over hem gekocht over werken die steeds de mythologie als uitgangspunt hebben. De Argonauten en Medea komen ook ruim aan bod, daar heb je het Gulden Vlies weer. Ik vond zijn andere werk zeker zo interessant.