Grand Tour 27 - Doesburg. Waarom Doesburg ?

19 augustus 2025, architectuur, musea en mosterd

Doesburg is in een aantal opzichten vergelijkbaar met Schoonhoven. Historische vestingstadjes aan een rivier (Lek en IJssel), Het aantal inwoners ontloopt elkaar niet veel, Schoonhoven heeft er 2000 meer. Beide plaatsen zijn niet met de trein te bereiken, alleen met een bus. Doesburg heeft ook een zilvermuseum, bovendien een mosterd- en het Laliquemuseum. Doesburg heeft meer monumenten (400 rijks- en gemeentelijk tegen 240 in Schoonhoven) en in beide plaatsen is het hele historische centrum beschermd stadsgezicht. Maar bij zilver denk ik aan Schoonhoven, bij glas aan Leerdam, bij mosterd aan Frankrijk of Groningen, en als het gaat om Hanzesteden denk ik eerst aan Zwolle, Deventer of Kampen. Speelt Doesburg dan altijd 2e viool? Dat ga ik vandaag uitzoeken.

 

Uit de aantallen bleek al dat Doesburg stikt van de monumenten, niet zozeer grote monumentale bouwwerken, maar meer kleine bijzondere woningbouw. Het lijkt er op dat vooral de gemeente scheutig is met het toekennen van de gemeentelijke monumentenstatus. Soms is bijna een hele straat, huisje na huisje voorzien van een schildje aan de gevel. Niet onterecht denk ik, het zijn ook inderdaad bijzondere pandjes, en je voorkomt dat dingen zo maar worden afgebroken of veranderd. 
Ik zie op de foto's pas goed wat een stralende dag het was.

 

Het is een tegenvaller dat het zilvermuseum niet bezocht kan worden. Het bevindt zich in een kerk en die is de hele dag gesloten vanwege een uitvaartdienst. Toch niet de hele dag? Toch wel, heel uitgebreid met orgelspel en samenzang, tot buiten de kerk te horen. Ik ben er later nog eens langsgelopen maar helaas.

Het Lalique Museum is wat eigenaardig, ik zou bijna zeggen onhandig van opzet want verdeeld over drie pandjes, tegenover en achter elkaar in dezelfde straat. Met smalle trapjes en gangetjes waar het onvermijdelijk is dat mensen elkaar in de weg lopen. Het oeuvre van Lalique bestaat uit twee los van elkaar staande collecties, n.l. juwelen en glaskunst, waarbij ik de juwelen veel interessanter vind dan glas. Maar ik wist niet dat er in zijn glaswerk zoveel symboliek verborgen zat. Ze hadden daar een heel leuk boekje over waarin je vaasje voor vaasje een uitleg vindt over de voorstelling en de betekenis daarachter. Dat is nog eens een meerwaarde bij wat je ziet.

 

Tevens in het Lalique Museum een uitgebreide expositie over Chagall. Bijna nog meer Chagall dan Lalique. Vrijwel alleen maar litho's, kleurenlitho's voor boeken e.d. Kleur is heel belangrijk in zijn werk en de titel van de tentoonstelling is dan ook 'Marc Chagall de kleurenpoëet'. Wel interessant maar ik begrijp het werk van Chagall niet zo. Ik kan me niet verplaatsen in de orthodox joodse voorstellingen. Ik ken de verhalen niet en hij heeft bijna overal een bedoeling mee, het is nooit zomaar alleen een mooi plaatje, het betekent altijd iets en dat ontgaat me.

Mosterdgeel

Al wandelend door de stad viel het me op dat er veel gele, donkergele kozijnen te zien zijn. En opeens wist ik het: dat is mosterdgeel, in verschillende smaken. Doesburg is een mosterdstad. Een bezoekje aan het mosterdmuseum kon daarom niet achterwege blijven. Het museum is naast een mosterdfabriekje, klein en volgestouwd met mosterdpotjes. Maar daarmee doe ik het te kort. Er wordt in een filmpje heel fijn uitgelegd hoe mosterd gemaakt wordt, eigenlijk supersimpel, Mosterdzaadjes fijnmalen en azijn er bij, en klaar. Hoewel. Alles volgens geheim recept. Mosterdzaad, uiteraard van de mosterdplant, wordt hier niet (meer) verbouwd maar komt allemaal uit Canada. Dan heb je gele zaadjes en bruine zaadjes die de scherpte bepalen in een geheime verhouding bij elkaar gedaan worden. Vermengd met een geheime hoeveelheid van een geheime soort azijn en verder is ook alles geheim. Het eindproduct gaat in een potje en dat is niet geheim want dat wordt verkocht. Ik heb uiteraard een potje Opregte Doesborghsche Mosterd gekocht om mee naar huis te nemen.

Als er één opvallende kleur is in een stad dan is er vaak ook nog een tweede kleur, en in Doesburg is dat naast het mosterdgeel het veel voorkomende blauw. Geen keihard architectenblauw maar blauw met een zekere dosis rood er in zodat het richting paars gaat, en dan in twee helderheden naast elkaar.

Verzameling

Mosterdpotjes worden verzameld. Zoals voor bijna alles wel verzamelaars te vinden zijn. Ik ben geen verzamelaar maar heb toch een collectie van 3 mosterdpotjes. Gevonden in de bossen in Frankrijk, in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Er is bijna niets meer te vinden want alles is intussen vergaan, maar glas en porselein vergaat niet dus dat kan je nog wel eens per ongeluk tegenkomen. Dit zijn Duitse mosterdpotjes, altijd dezelfde specifieke vorm zoals hier twee van de drie. De derde weet ik eigenlijk niet zeker of die ook voor mosterd is, kan ook marmelade zijn of iets anders. En een kapot mosterdpotje of drinkglas heeft voor mij een meerwaarde want dat heeft zichtbaar de oorlog meegemaakt.

 

Doesburg heeft zijn kroningsdeksel geplaatst op de Vischmarkt achter het oude stadhuis. Het ligt ook vlak voor streekmuseum De Roode Tooren. Je zou denken dat daar mensen zijn met enig historisch en cultureel besef. Maar toen ik zei dat ze een kroningsdeksel vlak voor de deur hadden (wat ze nog nooit hadden gezien) was de reactie "pff wat een geldverspilling", en daarmee was alles gezegd, het interesseerde ze geen bal.

Ik vond dit heel raadselachtig

 

 

Grand Tour 25 - Steendrukmuseum Valkenswaard

Steendrukmuseum Valkenswaard op zondag 10 augustus 2025

Er is vandaag maar één doel en dat is het steendrukmuseum. Wat zou je anders moeten in Valkenswaard. Het hing nog even aan een zijden draadje of ik er wel zou kunnen komen want er reden geen treinen naar Eindhoven vanwege een defect spoor. Maar na een uur op Utrecht Centraal verscheen er op de borden toch een enkele trein die kant op. Die trein moest helaas de mensenmassa van drie uitgevallen treinen verstouwen dus dat was geen pretje. Een uur later dan gedacht dan toch op weg naar Valkenswaard.

 

Het steendrukmuseum is echt een museum naar mijn hart. Een specialiteitenmuseum pur sang. Ik ben heel veel te weten gekomen maar er zijn ook weer vragen opgekomen die onbeantwoord zijn gebleven.

Er is me duidelijk geworden dat veel meer mogelijk was met steendruk dan ik gedacht had. Dat maakt het herkennen van een steendruk en het onderscheiden van andere druktechnieken er niet makkelijker op. Een belangrijk criterium is wel dat steendruk een dode techniek is, althans commercieel gezien dan. Het wordt alleen nog gedaan door kunstenaars en hobbyisten die het leuk vinden om met een oude techniek te werken. Na de opkomst van offset druk was het gedaan met de steendruk. (vanaf 1900 ongeveer). Bij het museum willen ze doen geloven dat offset eigenlijk een verbeterde vorm van steendruk is maar dat gaat mij een beetje te ver.

Chromolithografie

Het is fantastisch wat een mooie resultaten er mogelijk waren met steendruk in kleur. Maar hoe ingewikkeld en omslachtig! Zie hierboven een plaatje met het aantal drukgangen en het eindresultaat voor een etiket op een sigarenkistje. Het zijn 9 drukgangen en een aantal tussentijdse combinaties. De laatste gangen zijn goud en een preeg van de goudvorm.

 

Onder deze afbeelding staat een strookje met een rij kleurtjes. Dat zijn alle drukgangen die nodig geweest zijn om dit te drukken. De kleurscheidingen werden met de hand gemaakt. Het zijn rasters maar dan wel rasters waarvan de rasterpunten met de hand zijn gezet. Mensen waren dagenlang aan het stippelen. En ze moesten in hun hoofd al een beeld hebben van het eindresultaat. En dan ook nog in spiegelbeeld.

 

Blikbedrukking

Ik heb me altijd al afgevraagd hoe ze blikjes bedrukken met fullcolor voorstellingen. Nu weet ik het dus eindelijk. De basis is steendruk. Maar omdat de steen niet rechtstreeks op het blik kan drukken wordt een tussenvorm van rubberdoek op een cilinder gebruikt die de inkt overzet. Ik kan me er wel iets bij voorstellen maar dat rubber was dus in de tentoonstelling niet te zien en hoe registeren ze dat dan zodat alle kleuren precies passend gedrukt worden. Bij elk antwoord komt weer een nieuwe vraag op.

Fotolithografie

Over fotolithografie wordt niet zo veel verteld. Wel wat basisdingen, maar niet echt in detail. Er staat een UV belichtingsapparaat en een hele grote houten reprocamera. Het fotografiedeel is nagenoeg hetzelfde als de voorbereiding voor de zeefdruk, wat ik zelf tien jaar heb gedaan. Maar ik had graag geweten hoe ze de steen lichtgevoelig maken en met welke materialen en hoe dat wordt ontwikkeld of uitgespoeld en hoe ze dan de inkt opbrengen.

 

Grappig toeval. Titelpagina van een boek gedrukt met steendruk. Het heeft verder niets met steendruk te maken maar het boek is Assepoester van J.P. Heije. Deze Jan Pieter Heije was directeur van het Prinsengrachtziekenhuis in Amsterdam, maar ook schrijver van kinderverhalen, sprookjes en sinterklaasliedjes. 'Zie de maan schijn door de bomen' is van hem. Dat zoek je niet achter een ziekenhuisdirecteur. Hij maakte deel uit van een pop-up tentoonstelling die ik bij het FNI maakte bij de sluiting van het Prinsengrachtziekenhuis.

Atelier

Bij het museum is een atelier waar vrijwilligers kunstdrukken maken, en waar demonstraties en workshops gegeven worden. Workshops duren een groot deel van een dag voor groepen max 6 personen.

 

Een voorraadje stenen in het atelier

  

Het kroningsdeksel in Valkenswaard ligt op het centrale plein, dat hier markt heet. Die mensen op de terrassen aan de overkant hebben geen idee van wat zich in hun nabijheid afspeelt..