De kleuren van Leeuwarden - Grand Tour deel 29

Kleurenroute Leeuwarden 24 augustus 2025

Ik heb een hele dag ingepland om de kleurenroute Leeuwarden te lopen, en dan ook niets anders te doen dan dat.
De Kleurengids Leeuwarden van de Stichting Kleur Buiten is uit 1989 en al erg gedateerd. Ik ben benieuwd of er nog wel iets van klopt. Gebouwen zijn misschien wel verdwenen of hebben een andere kleur gekregen. De gids zelf heeft een bijzondere opzet. In plaats van een verhaal door een kleurenspecialist is er hier voor gekozen de betrokkenen zelf aan het woord te laten. Dus bewoners, eigenaren, buren, kunstenaars, architecten, mensen van de welstand of van de gemeente. Dat geeft bijzondere verhalen over de totstandkoming van de kleurgeving. Dat ging niet altijd zonder slag of stoot.
Hieronder een selectie uit de 26 objecten van de totale kleurenroute.

 

 

 01 - Nieuwestad 63 en 65

 

Twee panden waren vroeger het onderkomen van bar-dancing Vat 69. De welstandscommissie was destijds ongelukkig met de kleurgeving. De panden waren roomkleurig geschilderd waar voorheen schoon metselwerk te zien was. Door het hele pand roomkleurig te schilderen was elke architectonische geleding verloren gegaan.
Tegenwoordig is het geen dancing meer maar horeca. De roomkleur is overgeschilderd met rood. Misschien is toch geprobeerd een steenkleur te benaderen zoals de welstand gewild had. Maar het is vrij doods en ook niet echt een steenkleur, meer een kleur uit de cosmetica.

 

 02 - Bagijnestraat 40 en 42

De kleur is door de jaren heen onveranderd gebleven. Destijds een werkplaats van een schilder en een aannemer naast elkaar. De schilder heeft als eerste zijn pand overgeschilderd van een lichte leverkleur naar geel. Daarna heeft de aannemer zijn gevel gestuct en gekeken naar de kleur van zijn buurman. Blijkbaar was iedereen tevreden want er is sindsdien niets aan de kleurstelling van gevel en kozijnen veranderd, hoewel er nu andere bedrijven in zitten

 

03 - Bagijnestraat 52 

De eigenaar-bewoner van dit pand benoemt de kleur van 35 jaar geleden als licht-aubergine. Het was in ieder geval iets paarser dan nu. Het is vast en zeker een keer overgeschilderd met een meer op baksteen lijkende roodbruine kleur

 

 04 - Westerkerk

De Westerkerk is sinds de 90er jaren een theater en heeft toen ook zijn opvallende gele kleur gekregen. En de deuren kleurden van groen naar rood. In dezelfde periode zijn ook de Hoofdwacht en de Waalse kerk geel gekleurd. (06 en 11 uit de route)

 

06 - Hoofdwacht

De Hoofdwacht aan het Hofplein had vroeger een onopvallende kleur. Sinds het lichtgeel geschilderd is heeft men oog gekregen voor de architectuur en harmonieert het met de bruine baksteen van het stadhuis er naast. Een voorbeeld van kleurgeving waar iedereen tevreden mee is.

 

07 - Stadhouderlijk hof 

 

Stadhouderlijk hof, nu een vestiging van Fletcher Hotels. De heer Timmermans, wethouder van de gemeente, was destijds zeer ontevreden over de witte kleur die het pand gekregen had: "...het was een romantisch geheel dat een eeuw geleden door een rigoureuze verbouwing totaal van karakter veranderde... van buiten is het een dooie diender... Er is niet alleen kwaliteit verloren gegaan maar het is na het pleisteren ook nog van een witte risicoloze saus voorzien met ramen in standgroen. Dat is de tijdgebonden standaardoplossing."
Tegenwoordig is het pand roze. Zou mijnheer Timmermans hier beter over te spreken zijn geweest? Ik ben bang van niet. Hij was een voorstander van een okerkleur of rode materiaal-imitatiekleur.

08 - Sint Jacobstraat 7

Mijnheer Terpstra van Monumentenzorg vertelt over dit pand dat er historisch kleuronderzoek is gedaan en de gevel in de oorspronkelijke kleuren zijn teruggebracht. Eerder was de hele gevel wit gesausd, zowel de bakstenen als de ornamenten, waardoor de kwaliteit van de architectuur niet tot zijn recht kwam. Terugbrengen in originele kleuren is niet altijd de juiste oplossing maar heeft hier goed gewerkt.

 

09 - Grote Kerkstraat

Pand van het Fries Letterkundig Museum. Is nogal eens van kleur veranderd. Op de foto in de kleurenroute heeft het pand een rode voorgevel en roze zijgevel. Later werd het rood met lichtgeel en nu rood met oker.
Nog eerder was het grauw ongeschilderd stucwerk. Overleg tussen monumentenzorg, museum, gemeente en schilder heeft geleid tot rood met roze. Daar schrok iedereen van maar is toch gehandhaafd. Blijkbaar niet voor lange tijd want daarna werd de zijgevel lichtgeel. De zware okerkleur die het nu heeft lijkt nog niet zo lang geleden aangebracht.

10 - Kleine Hoogstraat 2, 3, 22

In deze straat een aantal invullingen op opengevallen plaatsen, waarbij is afgeweken van de voorgeschreven materialen en kleuren. Wat precies de motivatie is voor de paarse kleur wordt niet helemaal duidelijk, maar omdat dit straatje al veel verschillende kleuren heeft wordt het wel best gevonden: De architect: "Juist dankzij deze bonte verscheidenheid heeft de Kleine Hoogstraat die typische aantrekkelijke binnenstadsfeer". Sommige omwonenden hoopten dat de kleur na verloop van tijd wat zou verbleken. De kleurkeuze van de kozijnen "werd bepaald door de behoefte aan een prikkelende toevoeging."
De tegels langs het onderste gedeelte van de gevels zijn later aangebracht en zijn op oude foto's niet te zien. Misschien ter bescherming van het stucwerk.

Ook in dit straatje staan enkele gekleurde panden die in de kleurenroute niet genoemd worden, waarschijnlijk later zo geschilderd door iemand die dacht ik zal ze eens laten zien wat kleur is.

 12 - Nieuweburen 107

Dit pand is uit 1639 en een rijksmonument maar ondanks dat totaal veranderd, zowel de gevelindeling als de kleur. Toen ik zelf bouwvergunningen bewerkte bij de gemeente Krimpenerwaard, geconstateerde ik ook al eens dat een monumentenstatus eigenlijk niets voorstelt. De vooruitgang hou je niet tegen. De bewoners hebben in overleg met monumentenzorg het pand gerestaureerd en de kleur bepaald. Foto links is uit de jaren 50 voor de restauratie (foto uit het monumentenregister), middelste foto na de restauratie, rechter foto huidige toestand.
De restauratie bepaalde een nieuwe stuclaag met schijnvoegen, een lichtgele gevelkleur, nieuw aangebrachte ornamenten in de kleur van de gevel, lichte kozijnen en warmrode ramen.Wat is er gebeurd?

 

 13 - La Venezia

La Venezia op Nieuweburen 137 was ooit een pakhuis, geheel van beton gebouwd in 1910. Het is al heel lang het onderkomen van ijssalon Venezia. Kunstenares Antonia Talamini wilde er bij een restauratie een cassata-ijsje van maken met lagen roze en zacht groen. Dat mocht niet en in plaats daarvan werd het heel licht grijs met iets donkerder banden daartussen. Dat is het nu nog steeds, maar wel aan een opknapbeurt toe zo te zien. Het logo van Venezia staat er nog steeds op. Ik had dat ijsje wel willen zien, dan was het een icoon geworden. Ik heb er natuurlijk wel een ijsje gekocht.

 

16 - Ossekop 1

Gevel met geel en groen geglazuurde baksteen. Op zich misschien niet uniek maar dit is een zestiende-eeuws pand. Het is geen monument geloof ik maar ze hebben de gevel toch ongemoeid gelaten Voor hetzelfde geld was er een kleurtje overheen geschilderd en dan was het verloren geweest.

 

 20 - Schoolstraat / Zaailand

Geel gepleisterde gevels. Nieuwbouw in een verder historische omgeving. De architect heeft dit bewust abstract gehouden met vlakke gevels zonder detaillering. Het blauwe blok aan het einde van de straat wordt in de kleurenroute niet genoemd maar maakt net zo goed deel uit van het kleurbeeld van de straat. Oud en nieuw gaan best samen, zoals op veel plaatsen in Leeuwarden. Dat geldt in nog sterkere mate voor Groningen maar dat is voor een volgende keer.

Kroningsdeksel

Het kroningsdeksel in Leeuwarden ligt op het Hofplein, naast het stadhuis, voor de hoofdwacht, voor het voormalig stadhouderlijk hof, naast het standbeeld van Willem-Lodewijk Graaf van Nassau en in de buurt van de Wilhelminaboom. Koninklijker kunnen we het niet maken.

 

 

 

 

 

 

Arnhems Blond - Grand Tour deel 12 - 24 en 26 juni

 

Arnhem is te groot en er is te veel te zien om op één dag te doen dus dat worden er minstens twee. Arnhem is ook de eerste stad waar ik een uitgebreide gepubliceerde kleurenroute van heb. Die route is heel lang en ook niet in één keer te lopen, het gaat tot ver buiten het centrum en zelfs tot het stadsdeel aan de andere kant van de Rijn. De Kleurenroute Arnhem, door de vermaarde kleurenspecialist Rob van Maanen is een hogeschool verhandeling over verschillende soorten wit. Dat ga ik hier niet allemaal navertellen maar het komt er op neer dat op vele manieren onderscheid gemaakt kan worden in witten en bijna witten. Het hangt sterk samen met bouwstijl, bouwmateriaal en toepassing. Je kan indelen in kalkwit, titaan-, lood- of zinkwit. Je kan kijken naar de ondergrond, of geschilderd is over baksteen of over pleisterwerk. Er is historisch wit, statiewit (statusverhogend wit), hygienisch wit, onderhoudswit, neo-klassiek wit, abstract wit van Stijl en Nieuwe Zakelijkheid, verheffend wit in de arbeiderswijken, enz.

 

Arnhem heeft dat allemaal en omdat het niet altijd gaat om puur wit maar ook om gebroken wit en heel lichte gelen of grijzen wordt hier gesproken over blond in plaats van wit: Arnhems Blond.

Ik heb vanaf het begin trouw de blondroute gevolgd maar in het stadsdeel Sint Marten kwam ik langs straten met andere interessante kleuruitingen. Een straat met typische Bruno Taut kleuren, jaren 20, ik moest even terugdenken aan Berlijn. Het hoeft niet altijd alleen maar wit te zijn. Of de mooie baksteenarchitectuur in rijtjes kleine arbeiderswoningen in de wijk Klarendal.

kleuren als afspiegeling van de diversiteit van de bevolking zegt men dan

Rob van Maanen noemt naast het Arnhems Blond ook blauw als kenmerkende kleur voor Arnhem. Ik zou daar voorzichtig mee zijn. In Nederland vind je overal blauw, niet in de laatste plaats omdat een architect die het even niet meer weet al snel naar blauw grijpt. Wij noemden dat dan "architectenblauw" en dat was niet bedoeld als compliment. Maar goed, Arnhem heeft wel zijn kenmerkende blauwe trollybussen, de blauwe golven van Peter Struycken (ik weet toch zeker dat ze vroeger zwart waren dus dat blauw is hier met opzet toegevoegd) en zelfs op het nieuwe station is blauw toegepast. Het is lastig om te bepalen welk blauw specifiek bij Arnhem hoort. Elk filiaal van Albert Heijn past ook zonder meer in dat kleurbeeld en dat kun je toch moeilijk Arnhems noemen.

Blauwe Golven van Peter Struycken

mooi voorbeeld van individueel blauw

Jan Mankes in Museum Arnhem

In het Museum Arnhem loopt een tentoonstelling over het werk van Jan Mankes. Ik denk dat het een belangrijke tentoonstelling is want tweederde van zijn oeuvre is er te zien. Bijzonder werk, hele kleine, pietepeuterige schilderijtjes, heel precies en licht allemaal, bijna transparant en zwevend. Als onderwerp heel vaak vogeltjes, dood en levend. Of andere kleine dieren zoals egels, marmotten en geiten. Daarnaast een aantal zelfportretten en portretten van zijn ouders. Hij blijft altijd dicht bij huis. Hij is maar 30 jaar oud geworden want hij kreeg eerst tbc en daarbij ook nog de Spaanse Griep.

steenuil op beker en twee geitjes in het bos

tijdlijn en zelfportret met steenuil

 

Het museum heeft in de eigen collectie een aantal werken van Carel Willink en andere Nederlandse realisten.

twee Willinks en een voorstudie van het slangenmens van Pyke Koch

Het centrum van Arnhem is zeer uitgebreid, het winkelaanbod echter niet anders dan in de rest van Nederland. Maar één fenomeen kan ik niet onvermeld laten. Ik denk, en ik overdrijf hier echt niet, dat ik meer dan honderd kapsalons ben gepasseerd. In het centrum en ook in de buitenwijken. Daarvan meer heren 'barbershops' dan damessalons. Dus hoe zit dat hier met de heren in Arnhem, gaan ze elke week naar de kapper?

Twee uitgebreide boekwinkels in het centrum waarvan een met een hele verdieping tweedehands. Mooi boek gekocht over kleurtoepassing in textiel van de hand van 100 textielkunstenaars. En een boek met kleuranalyses van kleur in kunst. Hierin een pagina met zestien donkere, bijna zwarte kleurvlakjes. Het zijn de kleuren van de pupillen van de ogen in de portretten van Vermeer. Hoe ver kan je gaan? En hoe hebben ze dat gemeten, als het is gedaan aan de hand van kleurreproducties dan heeft het hele onderzoek geen enkele waarde.

 

de stad vanaf de kerktoren

 

de stad vanuit een glazen balkon, toch wat ongemakkelijk

Tot slot in Arnhem iets heel toeristisch gedaan, De toren van de Eusebiuskerk beklommen (met een lift) en niet alleen van het uitzicht over de stad genoten maar ook in een van de glazen balkons gestaan die buiten aan de kerktoren hangen. Echt iets voor gillende schoolklasjes. Op de begane grond van de kerk een kleine opstelling van modeontwerpen van de opleiding aan de Arnhemse kunstacademie. Arnhem timmert nogal aan de weg als het gaat om mode, er is zelfs een modekwartier in de stad en een jaarlijks Fashion & Design festival. De kunstacademie van Arnhem gold altijd als de beste van Nederland, misschien nog steeds. Hoger aangeschreven dan de Rietveld academie in Amsterdam. Enkele van mijn klasgenoten destijds zijn ook vanuit Utrecht naar de academie in Arnhem gegaan.
Genoeg te doen in die kerk. Het orgel wordt gerestaureerd, uitleg over de geschiedenis van Gelre, het praalgraf van de Hertog van Gelre, catacomben met grafkamers, filmpjes, winkeltje met Arnhemse meisjes, enz.

 

creaties van de modeopleiding

restauratie orgelpijpen

praalgraf van Hertog Karel van Gelre

 

 

Jeroen Punt - oud collega - vertelt in een filmpje iets over harnassen

Ik zou toch ook iets moeten vertellen over het treinstation van Arnhem, met enige tegenzin. Het is natuurlijk een spectaculair gebouw van Ben van Berkel, maar als je weet dat het een kopie is van een vliegveldterminal in New York (de architect ontkent dat niet), als je bedenkt dat zijn Erasmusbrug in Rotterdam gepikt is van Calatrava (rechtszaak), als je weet dat alle projecten van Van Berkel miljoenen over budget gaan, als je weet dat het in mijn maquettetijd al moeilijk samenwerken was met zijn bureau UN studio en dat ze grof geld rekenden voor elke snipper informatie die ze moesten aanleveren, en als je ook nog weet dat ik eens vreselijk de weg kwijt geraakt ben in de onmogelijke parkeergarage onder het station, dan kan je begrijpen dat ik geen fan ben van Ben van Berkel.